( Javan Rhinoceros, Lesser One-horned Rhinoceros, Sunda Rhinoceros, Sundaland Rhinoceros, Vietnamese Rhinoceros,)

Rhinocerotidae

ແຮດນໍດຽວ ຫຼື ຮູ້ຈັກກັນທົ່ວໄປວ່າແຮດຊາວາ ຫຼື ແຮດນໍດຽວຂະໜາດນ້ອຍ, ມີລັກສະນະເດັ່ນຄືມີນໍຂ້ອນຂ້າງນ້ອຍ ເມື່ອທຽບກັບແຮດຊະນິດອື່ນ, ໂຕຜູ້ທີ່ຕົວເຕັມໄວຈະມີແຕ່ນໍດຽວ ຍາວໄດ້ຮອດ 25 ຊມ, ໃນຂະນະທີ່ຕົວແມ່ບໍ່ມີເຂົາເລີຍ. ນໍຈະບໍ່ຕິດກັບກະດູກຫົວ ແລະ ມີສີດຽວກັບຜິວໜັງ.
ໜັງຂອງແຮດນໍດຽວຈະມີສີເທົາ ແລະ ມີຮອຍພັບແຂງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຮອຍຍົ່ນ ເປັນສ່ວນໆ ແຕກຕ່າງຈາກແຮດຊະນິດອື່ນ, ແຮດນໍດຽວມີຮອຍພັບບໍລິເວນຫຼັງແທນທີ່ຈະມີຮອບພັບເລີ່ມຈາກຄໍ, ມີຮອຍພັບບໍລິເວນບ່າໄຫຼ່, ຫຼັງ ແລະ ກົ້ນ.
ແຮດນໍດຽວໂຕເຕັມໄວມີຄວາມສູງປະມານ 1.7 ມ. ບໍລິເວນໄຫຼ່, ໂດຍມີຄວາມຍາວລຳຕົວຕັ້ງແຕ່ 2 ຫາ 4 ມ. ນ້ຳໜັກໃກ້ຄຽງກັນລະຫວ່າງໂຕຜູ້ ແລະ ຕົວແມ່ ໂດຍທົ່ວໄປຢູ່ທີ່ 1.500 ຫາ 2.000 ກິໂລກຼາມ ເຖິງວ່າການວັດແທກຂະໜາດຫົວບາງຄັ້ງຈະບົ່ງບອກວ່າຕົວແມ່ຈະມີຂະໜາດໃຫຍ່ກ່ວາເລັກໜ້ອຍ.
ເຖິ່ງວ່າແຖບຈະບໍ່ມີຂົນ ແຕ່ກໍ່ມີຂົນບາງໆຂື້ນຢູ່ຮອບດັງ ແລະ ນໍ ແລະ ມີຫາງຍາວຮອດ 70 ຊມ, ມີກະຈຸຂົນຢູ່ບໍລິເວນປາຍຫາງ.
ແຮກນໍດຽວເປັນສັດທີ່ຫາກິນ, ມີຮິມຝີປາກເທິງຍາວກ່ວາຮິມຝີປາກລຸ່ມ ຊ່ວຍໃນການຈັບພືດ. ມີແຂ້ວໜ້າຂະໜາດໃຫຍ່ ເຖິ່ງວ່າບໍລີການຕີພິໂດຍລະອຽດກ່ຽວກັບແຂ້ວໜ້າເຫຼົ່ານີ້ໍຕາມ.
ແຫຼ່ງທີ່ມາ: [1], [7]

Native to Bangladesh; Cambodia; China; India; Lao People's Democratic Republic; Malaysia; Myanmar; Thailand; Viet Nam. [2], [7]

Global distribution of Rhinoceros sondaicus between 1880 to 2022. Source: [3]

ປ່າດົງດິບ
ປ່າປະສົມປ່ຽນໃບ
ປ່າໂຄກ
ປ່າແປກປະສົມປ່າໃບກ້ວາງ
ແຄມຝັ່ງນໍ້າ

ພື້ນເມືອງ

ບໍ່ຮຸກຮານ

ໃກ້ສູນພັນສູງສຸດ

ບັນຊີທີ່ I

ບັນຊີທີ່ I: ຊະນິດພັນປະເພດຫວງຫ້າມ

N/A

N/A

ບັນຊີ IUCN: ສັດຊະນິດນີ້ມີປະຊາກອນທີ່ຄາດວ່າສາມາດສືບພັນໄດ້ພຽງປະມານ 33 ເທົ່າ. ດັງນັ້ນຈຶ່ງຖືກຈັດຢູ່ໃນກຸ່ມໃກ້ສູນພັນຢ່າງສູງພາຍໃຕ້ເກນ D. [3]
ບັນຊີ CITES: ແຮດນໍດຽວຈັດຢູ່ໃນບັນຊີທີ່ I ຂອງ CITES ເຊິ່ງເປັນລະດັບການຄຸ້ມຄອງສູງສຸດ ໝາຍຄວາມວ່າການຄ້າເປັນເສດຖະກິດລະຫວ່າງປະເທດໃນສາຍພັນນີ້ ຫຼື ສິ້ນສ່ວນຂອງສາຍພັນນີ້ເປັນສິ່ງຕ້ອງຫ້າມເດັດຂາດ ລາຍຊື່ນີ້ມີຜົນບັງຄັບໃຊ້ມາຕັ້ງແຕ່ປີ 1975. [4]
ບັນຊີສັດປ່າຂອງລາວ, 2024: ແຮດນໍດຽວມີຢູ່ໃນລາວໃນຖານະສ່ວນໜຶ່ງຂອງສາຍພັນຍ່ອຍໃນອິນໂດຈີນ, ການບັນທຶກທາງປະຫວັດສາດຊີ້ໃຫເຫັນວ່າສັດຊະນິດນີ້ເຄຍມີຢູ່ໃນປ່າພື້ນທີ່ຕ່ຳ ແລະ ແຫຼ່ງທີ່ຢູ່ອາໃສແຄມນ້ຳຕາມແນມເນີນສາຍພູຫຼວງ, ເຖິ່ງຢ່າງໃດກໍ່ຕາມເນື່ອງຈາກການລ່າຢ່າງໜັກເພື່ອເອົາເຂົາ ແລະ ການສູນເສຍຖິ່ນທີ່ຢູ່ອາໃສ ເຮັດໃຫ້ຊະນິດນີ້ສູນພັນໄປຈາກລາວໃນຊ່ວງສັດຕະວັທີ່ 20. [5], [6]

ຫ້າມນຳໃຊ້

ຫ້າມນຳໃຊ້:
1. CITES:
- ຫ້າມຄ້າຂາຍ: ການຄ້າລະຫວ່າງປະເທດ ໃນສັດທີ່ມີຊີວິດ, ສິ້ນສ່ວນຫຼື ຜະລິດຕະພັນຈາກສັດ (ເຊັ່ນ: ເຂົາ, ໜັງ), ເປັນສິ່ງຕ້ອງຫ້າມຢ່າງເດັດຂາດ.
- ກໍລະນີພິເສດ: ການຄ້າໄດ້ຮັບການອານຸຍາດສະເພາະເພື່ອວັດຖຸປະສົງທີ່ບໍ່ໃຊ້ທາງການຄ້າ ເຊັ່ນ ການສຶກສາທາງວິທະຍາສາດ ຫຼື ການປະສົມພັນເພື່ອການອານຸລັກ ແລະ ຕ້ອງມີໃບອານຸຍາດທັງສົ່ງອອກ ແລະ ນຳເຂົ້າ.
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: [4]
2. ກົດໝາຍວ່າດ້ວຍສັດປ່າຂອງລາວ: ສັດປ່າທີ່ລະບຸໄວ້ໃນບັນຊີທີ່ I ຫ້າມລ່າໂດຍເດັດຂາດ ຍົກເວັ້ນໃນກໍລະນີທີ່ຈຳເປັນ ເຊັ່ນ: ການສຶກສາ ຫຼື ການປະສົມພັນບໍ່ນຳໃຊ້ທາງເສດຖະກິດ ແລະ ຕ້ອງໄດ້ຮັບອານຸຍາດຈາກກະຊ່ວງກະສິກຳ ແລະ ປ່າໄມ້. [7]

ຊະນິດທຳມະຊາດ

N/A

ສະພາບໂດຍລວມ:

ການສືບພັນ: ພຶດຕິກຳການປະສົມພັນຂອງແນດນໍດຽວ ມີການບັນທຶກໄວ້ພຽງບໍ່ກີ່ຄັ້ງ ແຕ່ເຊື່ອກັນວ່າເປັນພຶດຕິກຳການປະສົມພັນແບບມີຄູ່ຄອງຫຼາຍຕົວ (polygynandrous) ມີການສັງເກດເຫັນວ່າແຮດຕົວຜູ້ ແລະ ຕົວແມ່ມີປະຕິສຳພັນທີ່ດຸຮ້າຍ ລວມທັງການຕໍ່ສູ້ ແລະ ສ່ົງສີຮ້ອງດັງ ເຊິ່ງຄາດວ່າເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງການກ້ຽວພາລາສີ, ໃນບັນທຶກໜຶ່ງພົບວ່າແຮດຄູ່ໜຶ່ງກຳລັງຊີກກິນພືດພັນດ້ວຍກັນຕາມການໄລ່ລ່າທີ່ກິນໄລຍະທາງຫຼາຍກ່ວາ 200 ມ.

ການສືບພັນ:
- ແຮດຊາວາຕົວຜູ້ຈະສົ່ງສຽງ “ຫວີດ” ດັງເພື່ອດຶງດູດຕົວແມ່ໃນບໍລິເວນນັ້ນ ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວຕົວຜູ້ທີ່ເດັ່ນທີ່ສຸດມັກຈະສົ່ງສຽງຮ້ອງດັງທີ່ສຸດ.
- ການສືບພັນເກີດຂື້ນຕະຫຼອດທັງປີ ໂດຍຕົວແມ່ຈະໃຫ້ກຳເນີດລູກຄັ້ງລະ 1 ຕົວ, ລູກແຮດຈະຍ່ານົມພາຍໃນ 1-2 ປີ, ຊ່ວງເວລາປະສົມພັນຂ້ອນຂ້າງດົນ ປະມານທຸກໆ 4 – 5 ປີ ເນື່ອງຈາກໄລ່ຍະການຕັ້ງຄັນ 16 ເດືອນ ແລະ ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງແມ່ກັບລູກທີ່ຍາວນານ.
- ຕົວແມ່ຈະເຂົ້າສູໄວຈະເລີນພັນເມື່ອອາຍຸ 5-7 ປີ ໃນຂະນະທີ່ຕົວຜູ້ຈະເຂົ້າສູ່ໄວຈະເລີນພັນຊ້າກ່ວາປະມານ 10 ປີ.

ພຶດຕິກຳ: ແຮດນໍດຽວໂດຍທົ່ວໄປມັກຢູ່ໂດດດ່ຽວມັກໃຊ້ເວລາສ່ວນໃຫຍ່ໃນການແຊ່ຂີ້ຕົມ ເຊິ່ງຊ່ວຍເຮັດໃຫ້ໜັງຊຸ່ມຊື່ນ ການປິດກັ້ນການເຂົາເຖິ່ງແຫຼ່ງທີ່ແຊ່ໂຄນ ອາດນຳໄປສູ່ການຕິດເຊື້ອແບັກທິເຣຍ ແລະ ບັນຫາພະຍາດອື່ນໆ.

ອາຫານ: ແຮດນໍດຽວເປັນສັດກິນພືດ ແຕ່ໂດຍທົ່ວໄປຈະບໍ່ກິນຫຍ້າ ເຖິ່ງວ່າແຮດນໍດຽວຈະສາມາດກິນໃບໄມ້ປ່ອງ ແລະ ພືດບາງຊະນິດທີ່ມີໂຄງສ້າງແຫຼມຄົມໄດ້ ແຕ່ມັກກິນພືດທີ່ອອ່ນນຸ້ມກ່ວາ ເຊັ່ນ: ໝາກເດື່ອ (Ficus variegata) ແລະ ພວງຊົມພູ (Kleinhovia variegata).
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: [1]

ການອານຸລັກທີ່ຢູ່ອາໄສ:

ໄພຂົ່ມຂູ່: ການຫຼຸດລົງຂອງແຮດນໍດຽວໃນໄລ່ຍະຍາວສ່ວນໃຫຍ່ເກີດຈາກຄວາມຕ້ອງການແຮດ ແລະ ຜະລິດຕະພັນອື່ນໆ ທີ່ໃຊ້ໃນສ່ວນປະສົມຂອງຢາແພດແຜ່ນຈີນ ແລະ ລະບົບການແພດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງຫຼາຍເກີນໄປ ໃນອຸທິຍານແຫ່ງຊາດອູຈຸງກູລອນ (Ujung Kulon) ຂະໜາດປະຊາກອນອາດຈະຖືກຈຳກັດດ້ວຍຂີດຄວາມສາມາດ ໃນການຮອງຮັບຂອງພື້ນທີ່ເຊິ່ງຄາດການໄວ້ປະມານ 68 ຕົວ, ພື້ນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງແຮດຖືກຈຳກັດດ້ວຍປັດໄຈຫຼັກສອງປະການ ຄື: 1. ການລຸກລ້ຳພື້ນທີ່ຂອງມະນຸດ ເຊິ່ງເປັນແຮງກົດດັນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງຈາກການຕັ້ງຖິ່ນຖານ ແລະ ການໃຊ້ທີ່ດິນ. 2. ການຄອບງຳຂອງພືດພັນ ການແຜ່ກະຈາຍພັນຢ່າງກວ້າງຂວາງຂອງຕາວຊະນິດ Arenga obtusifolia (ຮູ້ຈັກກັນໃນທ້ອງຖິ່ນວ່າຕາວ) ເຊິ່ງແຜ່ຫຼາຍໃນອູຈຸງກູລອນ ແລະ ຫຼຸດປະລິມານອາຫານທີ່ເໝາະສົມ. [1]

ການຕິດຕາມປະຊາກອນ: ຈາກຂໍ້ມູນກ້ອງດັກຈັບ ຄາດວ່າມີປະຊາກອນປະມານ 68 ຕົວ ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນອຸທິຍານແຫ່ງຊາດ ອູຈຸງກູລອນ (Ujung Kulon) ທາງປາຍສຸດດ້ານຕາເວັນຕົກຂອງເກາະຊາວາ ແຕ່ຄາດວ່າມີພຽງປະມານ 33% ເທົ່ານັ້ນທີ່ຢູ່ໃນຊ່ວງສືບພັນ. [1]

ກົດໝາຍ ແລະ ນະໂຍບາຍ:
1. ຂໍບັງຄັບພາຍໃຕ້ກົດໝາຍໃນບັນຊີທີ່ I ຂອງ CITES:
- ຂໍ້ຫ້າມໃນການຄ້າຂາຍເຂົາແຮດທົ່ວໂລກ: ບໍ່ມີຕະຫຼາດລະຫວ່າງປະເທດທີ່ຖືກົດໝາຍສຳຫຼັບເຂົາແຮດນໍດຽວ ຫຼື ອານຸພາກຕ່າງໆຂອງແຮນໍດຽວ.
- ຂໍ້ຈຳກັດໃນການເພາະລ້ຽງໃນກົງ: ການເຄື່ອນຫຍ້າຍສັດແຕ່ລະຕົວເພື່ອວັດຖຸປະສົງໃນການອານຸລັກ ຈະຕ້ອງໄດ້ຮັບການຄວບຄຸມ ແລະ ອານຸຍາດຢ່າງເຂັ້ມງວດພາຍໃຕ້ CITES.
- ລຳດບຄວາມສຳຄັນໃນການບັງຄັບໃຊ້ກົດໝາຍ: ປະເທດຕ່າງໆ (ເຊັ່ນ: ອິນໂດເນເຊຍ) ຈຳເປັນຕ້ອງຖືວ່າການລ່າສັດ ແລະ ການຄ້າສັດປ່າຜິດກົດໝາຍເປັນອາດສະຍາກຳທີ່ຮ້າຍແຮງກ່ຽວກັບສັດປ່າ.
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: [4]

2. ກົດໝາຍລາວ:
ບຸກຄົນ, ນິຕິບຸກຄົນ ແລະ ອົງກອນຕ່າງໆ ຖືກຫ້າມບໍ່ໃຫ້ມີການກະທຳໃດໆຕໍ່ໄປນີ້:
1) ການສະເໜີສິນບົນ ຫຼື ເປັນຕົວກາງໃນການສະເໜີ ຫຼື ຮັບສິນບົນ.
2) ການປອມແປງເອກະສານ ຫຼື ການໃຊ້ເອກະສານປອມ
3) ການຄອບຄອງ, ຊື້-ຂາຍ, ລ່າ, ນຳເຂົ້າ-ສົ່ງອອກ ຫຼື ການເຄື່ອນຫຍ້າຍສັດປ່າຢ່າງຜິດກົດໝາຍ ລວມທັງຊາກ, ສິ້ນສ່ວນ ແລະ ຜະລິດຕະພັນຈາກສັດປ່າ.
4) ການທາລຸນນະກຳສັດທຸກຮູບແບບ
5) ການມີສ່ວນຮ່ວມໃນການຜະລິດ ນຳເຂົ້າ, ຈຳນ່າຍ ແລະ ໃຊ້ອາວຸດລ່າສັດ ຫຼື ເຄື່ອງມືທີ່ມີລັກສະນະທຳລາຍລ້າງ ເຊັ່ນ ອຸປະກອນລະເບີດ, ສານເຄມີ, ສານພິດ, ໄຟຟ້າ, ແສງ, ສຽງ, ຄື້ນ ແລະ ອື່ນໆ.
6) ການບຸກລຸກ ແລະ ການທຳລາຍເຂດອານຸລັກສັດປ່າ, ຖິ່ນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງສັດປ່າ ແລະ ແຫຼ່ງອາຫານສັດປ່າທາງຕົງ ຫຼື ທາງອອ້ມ.
7) ການປ່ອຍສັດປ່າຕ່າງຖິ່ນທີ່ມີຄວາມສ່ຽງທີ່ຈະກໍໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍຕໍ່ສັດປ່າພື້ນເມືອງ ແລະ ລະບົບນິເວດ.
8) ການເຄື່ອນຫຍາຍ, ຫານປ່ຽນແປງ ຫຼື ການທຳລາຍເຄື່ອງໝາຍເຂດແດນຂອງຂອບເຂດອານຸລັກສັດປ່າ.
9) ພຶດຕິກຳອື່ນໆທີ່ຝ່າຝືນກົດໝາຍ.
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: [7]

N/A

[1] SeeTheWild, “News of the local extinction of the Javan Rhinoceros in Malaysia,” SeeTheWild. [Online]. Available: https://seethewild.org/javan-rhinoceros-malaysia-extinction/. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[2] iNaturalist [Online]. Uploaded in July 2023 by Royle Safaris. Available: https://www.inaturalist.org/observations/172165336. [Accessed 22 July 2026].

[1] M. Crider, “Rhinoceros sondaicus (Javan rhinoceros),” Animal Diversity Web, University of Michigan Museum of Zoology. [Online]. Available: https://animaldiversity.org/accounts/Rhinoceros_sondaicus/. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[2] S. Ellis and B. Talukdar, “Rhinoceros sondaicus (Javan Rhinoceros),” The IUCN Red List of Threatened Species, 2020. [Online]. Available: https://www.iucnredlist.org/species/19495/18493900#habitat-ecology. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[3] Global Biodiversity Information Facility (GBIF), “Rhinoceros sondaicus (Desmarest, 1822),” GBIF Backbone Taxonomy. [Online]. Available: https://www.gbif.org/taxon/4S84X. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[4] Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES), “Rhinoceros sondaicus,” CITES Checklist. [Online]. Available: https://checklist.cites.org/#/en/search/output_layout=alphabetical&level_of_listing=0&show_synonyms=1&show_author=1&show_english=1&show_spanish=1&show_french=1&scientific_name=Rhinoceros+sondaicus&page=1&per_page=20. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[5] Pha Khao Lao, “Legal document of Lao PDR,” Pha Khao Lao. [PDF]. Available: https://phakhaolao.la/wp-content/uploads/2025/02/legal_lo_la_20240507095315-1.pdf. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[6] U. S. Seal, T. J. Foose, J. D. Ballou, and R. C. Lacy, “Javan rhinoceros, Rhinoceros sondaicus, population viability analysis and recommendations,” IUCN Species Survival Commission (SSC), Captive Breeding Specialist Group, Apple Valley, MN, USA, 1989. [Online]. Available: https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/Rep-1989-060.pdf. [Accessed: Jul. 22, 2026].
[7] C. P. Groves and D. M. Leslie Jr., “Rhinoceros sondaicus (Perissodactyla: Rhinocerotidae),” Mammalian Species, vol. 43, no. 887, pp. 190–208, 2011, doi: 10.1644/887.1. [Online]. Available: https://www.researchgate.net/publication/268376205_Rhinoceros_sondaicus_Perissodactyla_Rhinocerotidae. [Accessed: Jul. 22, 2026].

Duangkhae Keonoy

,